Colourful 20apples header

ગુજરાતી ભાષા અને તેની બોલીઓ

ગુજરાતી ભાષા વિષેના પ્રથમ લેખમાં આપણે ગુજરાતી ભાષાનો ઉદ્ભવ, નામ અને તેના મૂળાક્ષરો વિષે જાણ્યું. હવે આ લેખમાં આપણે ગુજરાતી ભાષાની વિવિધ બોલીઓ વિષે જાણીયે.


ગુજરાતી ભાષાની મુખ્ય ચાર બોલીઓ છે, 1. કાઠિયાવાડી 2. પટણી 3. સુરતી 4. ચરોતરી. સૌરાષ્ટ્ર કે કાઠીયાવાડ વિસ્તારમાં કાઠિયાવાડી, ઉત્તર ગુજરાતમાં પટણી, દક્ષિણ ગુજરાતમાં સુરતી અને મધ્ય ગુજરાતમાં ચરોતરી જેમાં અમદાવાદ અને વડોદરા ના વિસ્તારમાં ‘શિષ્ટ’ (standard) ગુજરાતી બોલાય છે. સાથે સાથે કાઠિયાવાડની હાલારી, સોરઠી, ઝાલાવાડી વગેરે પેટાબોલીઓ છે તો સુરતમાં ભરૂચમાં બોલતી કે બીલીમોરામાં બોલતી પારસી અસરવાળી ગુજરાતી કે પછી પંચમહાલમાં બોલતી ગુજરાતીને ચરોતરીની પેટાબોલી તરીકે વર્ણવી શકાય. આ ચાર મુખ્ય બોલીઓ સિવાય કચ્છમાં બોલતી કચ્છી અને લગભગ ૨૨ જેટલી ભીલી બોલીઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવો ઘટે. જોકે કચ્છમાં બોલતી કચ્છી એ ગુજરાતીની નહીં પણ સિંધી ભાષાની બોલી છે જે ગુજરાતમાં કચ્છ સિવાય પાકિસ્તાનનાં અમુક પ્રદેશોમાં પણ બોલાય છે.


૧૯૦૧ થી ૧૯૦૮ દરમ્યાન સર જ્યોર્જ ગ્રીયર્સને કરેલા ‘લિંગવીસ્ટીક સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા’ માં આ ઉપરાંત પણ ગુજરાતી ભાષાની અનેક બોલીઓનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, જેમકે, નગરોની નાગરી, મુસલમાનોની મુસલમાની, પારસીઓની પારસી ગુજરાતી, ચેન્નઈમાં વસતા વણકારોની પટનોલી, અફઘાનિસ્તાનથી આવેલા કાકર પઠાનોની કાકરી ગુજરાતી તો દક્ષિણ ગુજરાતમાં વસતા ઘીસડી સમાજની ઘીસડી કે તરિમોકી ગુજરાતી. ગુજરાતી ભાષાની બોલીઓ વિષે થયેલો આ સર્વે તે સમયના સંદર્ભમાં જોઈએ તો ઘણો વિસ્તૃત અને ઊંડાણ પૂર્વકનો કહી શકાય.


બોલીઓ એ કહેવાતી શિષ્ટ ભાષાથી બોલતું એક જુદું સ્વરૂપ છે, તેથી દરેક બોલી તેના ઉચ્ચારણ, વ્યાકરણ અને ખાસ કરીને શબ્દભંડોળની દ્રષ્ટિએ એકબીજાથી જુદી પડે છે. ઉચ્ચારણગત અને વ્યકારણગત લાક્ષણિક્તાઓનું વર્ણન કદાચ ભાષાના ઊંડા અભ્યાસીને મદદરૂપ બની શકે જ્યારે અહીં ભાષા વિષેની સામાન્ય માહિતી પૂરી પાડવાનો ઉદેશ છે આથી અહીં ફક્ત શ્બ્દ્ભંડોળગત વૈવિધ્યને ટૂંકમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે.  


કઠિયાવાડી બોલીમાં જોઈએ તો, વયા જવું એટલે ચાલ્યા જવું, મોર થવું એટલે આગળ થવું, અટાણે નો અર્થ થાય અત્યારે, તેવી જ રીતે ઉત્તર ગુજરાતની પટણી બોલીમાં વાખ એટલે વાસ કે બંધ કર, સઈ રાખ એટલે પકડી રાખ તો મધ્ય ગુજરાતની ચરોતરીમાં વઢવું એટલે લડવું, બૂહલું એટલે ધોકો જ્યારે દક્ષિણ ગુજાતની સુરતી બોલીમાં જોઈએ તો પોયરો એટલે છોકરો, માટી બૈયર એટલે પતિપત્ની, ડખુચોખા નો અર્થ થાય દાળભાત. આવા અસંખ્ય શબ્દો જે તે બોલી પ્રદેશમાં વસતા લોકો તેમની રોજબરોજની વતચિતમાં વાપરે છે. આવા શબ્દોજે તે બોલીની શબ્દભંડોળગત લાક્ષણિકતા બની રહે છે.


આમ ગુજરાતમાં મુખ્ય ચાર બોલીઓ અને તેમની વિવિધ પેટાબોલીઓ, ૨૨ જેટલી ભીલી બોલીઓ તથા સિંધી ભાષાની કચ્છી બોલી બોલાય છે. સાથે સાથે આધુનિક સમયમાં સ્થળાંતર કરીને ભારતના અન્ય રાજ્યોમાંથી આવેલા લોકો જ્યારે ગુજરાતી બોલે છે તે પણ જુદા જ પ્રકારનું ગુજરાતી હોય છે પરંતુ તે વિષય પર હજી ઊંડાણ પૂર્વક અને પદ્ધતિસરનું સંશોધન કાર્ય કરવાની જરૂર છે.


આવતા અંકમાં ગુજરાતી ભાષામાં અન્ય ભાષાઓમાંથી આવેલા શબ્દો એટલે કે loan words વિષે વાત કરીશું.



Dr Vinu Chavda: Worked for Longman dictionary English to Gujarati, Microsoft Vista Gujarati, Bharatiya Bhasha Jyoti - Gujarati and other projects with Central Institute of Indian Languages; PhD research on Intonation Patterns of Gujarati;  taught Gujarati Language to foreign students, and also worked with Educational Initiatives as a Language Expert for content developer, with Matrubhasha Abhiyan as a coordinator for language tasks. Right now working on Gujarati language Documentation project as a Post Doc. Fellow at Cape Town University.